Khi người cao tuổi hay giận dỗi, khó chiều. người ta chỉ thở dài rồi nói “già rồi, dở chứng”. Sự thật đằng sau tâm lý người cao tuổi là gì? Họ thực sự biến thành một người khác, “đổi tính, đổi nết”, hay chỉ muốn gây thêm sự chú ý để được quan tâm và dỗ dành cho bớt cô đơn.
Bài viết tổng hợp thông tin từ Cây Cao Bóng Cả, sẽ chỉ ra ranh giới tâm lý người cao tuổi giữa những thay đổi tâm lý bình thường và các dấu hiệu bệnh lý của người già cần được quan tâm và thấu hiểu nhiều hơn.
Khi hiểu rõ tâm lý người cao tuổi, chúng ta sẽ giải thích được tại sao người già có xu hướng “trở về thành đứa trẻ”.
Khi bước vào tuổi trung niên, các cơ quan trong cơ thể bắt đầu quá trình lão hóa, và quá trình này trở nên rõ rệt hơn khi bước sang tuổi 60. Khi hệ thần kinh bị thoái hóa, cảm xúc, tư duy và hành vi ở người già sẽ trở nên nhạy cảm hơn, đồng thời ngưỡng chịu đựng với căng thẳng cũng giảm đi đáng kể.
Chính vì vậy, chỉ với một tác động rất nhỏ, người già thường hay để bụng, nghĩ nhiều, lo lắng rằng mình đã làm gì sai, mọi người không coi trọng mình nữa. Đây là nguyên nhân gốc rễ, cho thấy sự nhạy cảm gia tăng ở tuổi già không đến từ ý thức chủ quan, mà đến từ tiến trình lão hoá sinh học tự nhiên trong cơ thể.
Bên cạnh đó, khi già đi, mức năng lượng của cơ thể giảm dần do quá trình trao đổi chất chậm lại, cùng với những thay đổi về chất lượng giấc ngủ. Chứng mất ngủ ở người già là nguyên nhân thường gặp gây ra tình trạng mệt mỏi và cáu gắt. Một cơ thể mệt mỏi, thiếu ngủ triền miên rất khó để giữ được sự bình tĩnh, kiên nhẫn như khi còn trẻ khỏe.
Bác Lan (51 tuổi, Thanh Xuân, Hà Nội) chia sẻ về chuyện ngày xưa mẹ mình còn sống trong sự ân hận khó nguôi ngoai rằng: Đó là vào một buổi tối, bà dỗi không ăn cơm. Nghe chồng tôi kể đó là buổi trưa, có người quen đến nhà cho cá. Con cá rất to, còn nguyên chưa làm sạch vảy và cắt khúc. Hôm đó, tôi không có ở nhà. Vì chờ cháu đi học về muộn và chồng tôi mải làm việc với khách, bà sốt ruột quá nên bà đã tự làm cá, bỏ mắm muối vào nồi và kho cá. Đến bữa cơm, con tôi đi học về nhìn nồi cá kho vẫn còn nguyên vảy, nếm miếng cá thì chỉ thấy vị mắm muối mặn chát. Cháu đã nói ngay trước mặt bà rằng “cá bà kho thế này thì ai mà ăn được”. Vậy là bà đã tự ái. Chỉ vì muốn giúp con giúp cháu, nhưng mọi người cảm thấy sự góp sức của bà không ai cần đến. Bà còn bị trách vì nấu ăn dở. Cả nhà vẫn ăn nhưng cả chồng tôi và cháu bà không ai động viên bà được một câu rằng “có bà nấu ăn cho là tốt rồi”. Tối hôm đó, tôi đã phải bảo cháu xin lỗi bà và mong bà bỏ qua, mời bà ra ăn cơm tối và không nghĩ đến lời cháu nói nữa. Cháu nó còn trẻ người non dạ, nó thương bà nhưng không để ý đến “lời ăn tiếng nói”.
Qua đây có thể thấy, bên cạnh yếu tố sinh học, tâm lý người cao tuổi cũng đóng vai trò quan trọng khiến người cao tuổi nhạy cảm hơn và có xu hướng trở về thành một đứa trẻ. Khi người cao tuổi cảm thấy mình không còn làm được việc gì có ích cho con cháu, cảm giác bị ruồng bỏ hoặc ít được quan tâm có thể đẩy họ vào trạng thái buồn tủi. Hờn giận, dễ tự ái, ít nói chỉ là cái cớ để gây sự chú ý đến con cháu, để được dỗ dành và dành nhiều thời gian hơn.
Thêm nữa, người già có xu hướng hoài niệm về quá khứ, đề cao những giá trị cũ, và khó chấp nhận sự khác biệt của thế hệ trẻ, điều này dễ dẫn đến việc bảo thủ, hay góp ý hoặc phàn nàn nhiều hơn. Tuy nhiên, khi càng góp ý và muốn quan tâm đến con cháu bằng lòng tốt, người già càng không tìm thấy điểm “chạm”. Từ đó, khoảng cách thế hệ càng ngày càng lớn.
Sự thay đổi tính nết ở người cao tuổi không đơn thuần là do tuổi già, mà có thể là biểu hiện sớm của rối loạn nhận thức. Đây là vấn đề sức khỏe tâm thần cần được phát hiện và can thiệp kịp thời. Có người mới chỉ ngoài 60 tuổi, nhưng thường xuyên cáu gắt vô cớ, hay quên và ngày càng khó giao tiếp với con cháu. Ban đầu, gia đình cho rằng đó chỉ là biểu hiện “già rồi sinh tính”, mà không biết đó là dấu hiệu sớm của một bệnh lý phổ biến ở người cao tuổi.
Rối loạn nhận thức là tình trạng suy giảm các chức năng quan trọng như trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ, khả năng giải quyết vấn đề, định hướng và thực hiện sinh hoạt hằng ngày, vượt quá mức lão hóa sinh lý bình thường. Các biểu hiện đáng chú ý bao gồm nhầm lẫn về thời gian, địa điểm, đi lạc ở nơi quen thuộc, rối loạn ngôn ngữ, khó theo dõi cuộc trò chuyện, suy giảm khả năng phán đoán, và đặc biệt là thay đổi tính cách, dễ cáu gắt, lo âu, trầm cảm, thu mình khỏi các hoạt động xã hội.
Sự thay đổi tính nết ở người cao tuổi không đơn thuần là do tuổi già, mà có thể do yếu tố bệnh lý.
Dù nguyên nhân là sinh học, tâm lý hay bệnh lý, gia đình vẫn có thể áp dụng một số cách để hỗ trợ người cao tuổi ổn định cảm xúc tốt hơn.
Đảm bảo giấc ngủ chất lượng: Mất ngủ là một nguyên nhân phổ biến khiến tinh thần người già suy nhược, thay đổi cảm xúc. Gia đình nên chú ý đến chất lượng giấc ngủ của người cao tuổi, tạo không gian yên tĩnh, thoải mái vào ban đêm.
Kiểm soát tốt các bệnh mạn tính: Tăng huyết áp, tiểu đường hay các bệnh nền khác, nếu không được kiểm soát tốt, có thể làm tăng nguy cơ trầm cảm và ảnh hưởng đến tâm trạng người già.
Coi trọng sự giúp đỡ của ông bà: Cảm giác mất vai trò là một nguyên nhân sâu xa của sự tự ái, thu mình, giận dỗi ở người già. Hãy nhờ cha mẹ giúp những việc phù hợp với sức khỏe, hỏi ý kiến họ trong các quyết định gia đình.
Duy trì kết nối xã hội: Tham gia câu lạc bộ, gặp gỡ bạn bè có thể giúp các cụ có thêm niềm vui, bớt suy nghĩ tiêu cực và không phụ thuộc cảm xúc quá nhiều vào con cháu.
Kiên nhẫn và không phản ứng gay gắt lại: Khi cha mẹ tỏ ra cáu gắt hay giận hờn vô cớ, con cháu nên giữ bình tĩnh, tránh tranh cãi, và nhẹ nhàng giải thích khi cần thiết.
Quan sát và đưa đi khám khi cần: Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường, kéo dài, hoặc khác hẳn tính cách trước đây của cha mẹ, gia đình đừng ngần ngại đưa đi khám chuyên khoa để được kiểm tra chính xác.
Mất ngủ là một nguyên nhân phổ biến khiến tinh thần người già suy nhược, thay đổi cảm xúc.
Sự thay đổi cảm xúc “trở về thành đứa trẻ” ở người cao tuổi thường bắt nguồn từ sự kết hợp giữa các yếu tố sinh học, như lão hóa hệ thần kinh và thay đổi nội tiết, cùng các yếu tố tâm lý người cao tuổi như cảm giác mất vai trò và nỗi cô đơn. Tuy nhiên, đằng sau những biểu hiện tưởng như quen thuộc này, đôi khi ẩn chứa các vấn đề sức khỏe tâm thần thực sự, như trầm cảm hay rối loạn nhận thức, cần được phát hiện và can thiệp kịp thời.
Với sự thấu hiểu từ gia đình, kết hợp với việc thăm khám sức khỏe khi cần thiết, nhiều người cao tuổi có thể ổn định tâm lý tốt hơn, sống vui khỏe và lạc quan hơn để tận hưởng tuổi già. Điều quan trọng nhất là đừng vội gán mọi thay đổi tính tình cho “tuổi già”, mà hãy dành thời gian quan sát, thấu hiểu và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi cần thiết.
Lưu ý từ Cây Cao Bóng Cả: Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin và chia sẻ những góc nhìn đa chiều về cuộc sống của các gia đình. Khi nhận thấy người cao tuổi có dấu hiệu thay đổi cảm xúc và tính tình bất thường kéo dài, gia đình nên đưa đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần hoặc thần kinh để được thăm khám.
