Những gia đình có người thân lớn tuổi thường gặp phải một vấn đề chung: ông bà, cha mẹ ngày càng thích ăn mặn hơn, nêm nếm món ăn đậm đà hơn trước, thậm chí “nghiện” đồ ngọt như bánh kẹo, nước ngọt dù trước đây không có thói quen này. Đây không phải là sự thay đổi khẩu vị ngẫu nhiên, mà là một hiện tượng có cơ sở khoa học, liên quan đến quá trình lão hóa của cơ thể. Hiểu đúng nguyên nhân và biết cách điều chỉnh kịp thời sẽ giúp bảo vệ sức khỏe người cao tuổi, phòng tránh nhiều bệnh lý nguy hiểm liên quan đến tim mạch, thận và chuyển hóa. Bài viết dưới đây từ Cây Cao Bóng Cả sẽ phân tích chi tiết vấn đề dinh dưỡng cho người già xoay quanh chủ đề này.
Hiểu đúng nguyên nhân vì sao người già có xu hướng ăn ngọt hoặc mặn hơn, sẽ giúp bảo vệ sức khỏe người cao tuổi.
Có 5 nguyên nhân chính khiến người cao tuổi có xu hướng ăn ngọt hoặc mặn hơn bình thường.
Đây được xem là nguyên nhân hàng đầu. Trên bề mặt lưỡi con người có hàng nghìn chồi hoặc nụ vị giác, nhưng số lượng và độ nhạy của các nụ vị giác này giảm dần theo tuổi tác. Thông thường, từ sau tuổi 50-60, khả năng cảm nhận vị mặn và vị ngọt suy giảm rõ rệt hơn so với các vị khác như đắng hay chua. Điều này khiến người già cảm thấy món ăn “nhạt nhẽo”, “vô vị” dù thực tế lượng muối hoặc đường trong món ăn đã ở mức bình thường hoặc thậm chí cao hơn mức cần thiết.
Bên cạnh vị giác, khứu giác cũng suy giảm theo thời gian. Vì hai giác quan này có mối liên hệ chặt chẽ trong việc cảm nhận hương vị món ăn, khi khứu giác kém đi, người già càng khó cảm nhận được độ đậm đà tự nhiên của thực phẩm, dẫn đến xu hướng nêm thêm muối, đường, bột ngọt để bù đắp cảm giác thiếu hụt này.
Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh nền như cao huyết áp, tiểu đường, tim mạch, viêm khớp… và đôi khi phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng một lúc. Một số nhóm thuốc như thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị trầm cảm, thuốc kháng histamin, hoặc thuốc hóa trị có thể gây ra tác dụng phụ làm khô miệng, thay đổi cảm nhận vị giác, hoặc gây ra vị đắng, vị kim loại trong miệng. Để “át” đi những cảm giác khó chịu này, nhiều người cao tuổi có xu hướng ăn đồ ngọt hoặc mặn nhiều hơn.
Tuyến nước bọt hoạt động kém hiệu quả hơn khi tuổi cao, khiến khoang miệng bị khô. Nước bọt đóng vai trò quan trọng trong việc hòa tan các phân tử thức ăn để vị giác có thể cảm nhận được hương vị. Khi lượng nước bọt tiết ra ít đi, quá trình này bị cản trở, khiến người cao tuổi cảm thấy món ăn có cảm giác nhạt hơn thực tế, thúc đẩy người già thêm gia vị đậm hơn.
Ở một số người cao tuổi, việc ăn mặn hoặc ăn ngọt hình thành từ thói quen tích lũy suốt nhiều năm, đặc biệt là những người từng trải qua giai đoạn khó khăn về kinh tế, quen với việc ăn mặn để dành thức ăn được lâu hơn như kho cá ướp nhiều muối, làm mắm, dưa muối. Ngoài ra, cảm giác cô đơn, buồn chán, ít hoạt động xã hội ở tuổi già cũng khiến nhiều người tìm đến đồ ngọt như một nguồn an ủi tinh thần, tương tự cơ chế ăn uống mất kiểm soát theo cảm xúc, xảy ra ở cả người trẻ và người già.
Vùng dưới đồi (hypothalamus) trong não bộ đóng vai trò điều hòa cảm giác đói, no và sở thích ăn uống. Khi tuổi tác tăng cao, chức năng của vùng não này cũng có thể suy giảm, ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát lượng đường và muối nạp vào cơ thể, khiến người cao tuổi dễ ăn quá đà trong vô thức mà không nhận ra sự mất cân bằng này.
Khi đề cập đến dinh dưỡng cho người già, thói quen ăn quá mặn hoặc quá ngọt trong thời gian dài gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe người cao tuổi. Đặc biệt, khi cơ thể ở độ tuổi này vốn đã có chức năng các cơ quan suy giảm tự nhiên theo thời gian.
Thói quen ăn quá mặn hoặc quá ngọt trong thời gian dài gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe người cao tuổi
Dưới đây là một số nguy cơ mà người cao tuổi dễ gặp khi ăn quá mặn được các chuyên gia Y tế cảnh báo:
Tăng huyết áp: Muối natri khi vào cơ thể sẽ kéo theo giữ nước trong lòng mạch máu, làm tăng áp lực lên thành mạch. Đây là nguyên nhân trực tiếp khiến huyết áp tăng cao, làm trầm trọng thêm tình trạng cao huyết áp vốn đã phổ biến ở người già.
Tăng nguy cơ đột quỵ và bệnh tim mạch: Huyết áp cao kéo dài là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim ở người cao tuổi.
Suy giảm chức năng thận: Thận của người già vốn đã hoạt động kém hiệu quả hơn so với người trẻ do quá trình lão hóa tự nhiên. Ăn nhiều muối buộc thận phải làm việc vất vả hơn để đào thải natri dư thừa, lâu dài có thể dẫn đến suy thận mạn tính.
Loãng xương: Lượng natri cao trong khẩu phần ăn làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu, góp phần làm giảm mật độ xương, tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương ở người cao tuổi.
Giữ nước, phù nề: Ăn mặn khiến cơ thể giữ nước nhiều hơn, gây phù chân, phù mặt, đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh tim hoặc bệnh thận kèm theo. Cảm giác chân tay phù nề có thể cảm nhận rõ hơn vào buổi chiều với các triệu chứng như chân nặng, ngứa ngáy và nổi các mạch máu có thể nhìn bằng mắt thường.
Người già cần đi khám sức khỏe định kỳ để kiểm soát các các chỉ số cơ thể liên quan đến chế độ ăn uống
Bên cạnh gia vị mặn, người cao tuổi cũng cần kiểm soát chế độ ăn quá nhiều đường để chủ động ngăn ngừa một vài nguy cơ sức khoẻ sau:
Tiểu đường type 2: Đây là nguy cơ rõ ràng nhất. Tiêu thụ nhiều đường, đặc biệt là đường tinh luyện, làm tăng đường huyết đột ngột và về lâu dài gây ra tình trạng kháng insulin, dẫn đến đái tháo đường type 2, căn bệnh phổ biến ở người cao tuổi Việt Nam.
Béo phì và rối loạn mỡ máu: Đường dư thừa được chuyển hóa thành mỡ dự trữ trong cơ thể, làm tăng cân, tăng mỡ nội tạng, đồng thời làm tăng triglyceride và cholesterol xấu (LDL) trong máu.
Tăng nguy cơ bệnh tim mạch: Chế độ ăn nhiều đường có liên quan đến tình trạng viêm mạn tính trong cơ thể, xơ vữa động mạch, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim.
Sâu răng và các vấn đề răng miệng: Đường là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn gây sâu răng phát triển, trong khi người cao tuổi thường có men răng yếu, nướu răng dễ tổn thương.
Suy giảm nhận thức não bộ: Một số nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa chế độ ăn nhiều đường và nguy cơ suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ ở người cao tuổi, do đường huyết cao kéo dài có thể ảnh hưởng tiêu cực đến mạch máu não.
Có thể thấy, dù là ăn quá mặn hay quá ngọt, cả hai xu hướng này đều tạo ra gánh nặng kép lên hệ tim mạch, thận và chuyển hóa. Đây là những cơ quan dễ bị suy yếu tự nhiên theo tuổi tác. Vì vậy, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cho người già hợp lý, cân bằng là điều vô cùng cần thiết.
Người cao tuổi cũng cần kiểm soát chế độ ăn quá nhiều đường để chủ động bảo vệ sức khoẻ.
Người cao tuổi hoàn toàn có thể kiểm soát việc nêm nếm gia vị và thói quen ăn uống để không nạp vào cơ thể quá nhiều muối hoặc đường. Dưới đây là những mẹo hữu ích mà các gia đình có người cao tuổi có thể áp dụng:
Vị giác cần thời gian để thích nghi. Thay vì cắt giảm muối, đường một cách đột ngột khiến người già cảm thấy “chán ăn”, nên giảm dần dần theo từng tuần, từng tháng để cơ thể và vị giác kịp điều chỉnh. Ví dụ, giảm 10-15% lượng muối nêm mỗi tuần cho đến khi đạt mức khuyến nghị.
Sử dụng các loại thảo mộc, gia vị tự nhiên như gừng, tỏi, hành, sả, tiêu, chanh, lá chanh, rau thơm, … để tăng hương vị món ăn mà không cần dùng nhiều muối. Vị chua nhẹ từ chanh, giấm hoặc vị cay nhẹ từ tiêu, ớt có thể kích thích vị giác hiệu quả, giúp món ăn vẫn đậm đà mà không cần nhiều muối, đường hoặc nước mắm.
Đồ hộp, thực phẩm đông lạnh chế biến sẵn, dưa muối, mắm, xúc xích, giò chả thường chứa hàm lượng muối natri rất cao. Người cao tuổi nên ưu tiên nấu ăn từ thực phẩm tươi sống tại nhà để kiểm soát lượng muối và đường đưa vào cơ thể một cách chủ động.
Người cao tuổi nên ưu tiên nấu ăn từ thực phẩm tươi sống tại nhà để kiểm soát lượng muối và đường đưa vào cơ thể.
Khi mua thực phẩm đóng hộp hoặc chế biến sẵn, người cao tuổi nên tập thói quen đọc nhãn để biết hàm lượng muối natri và đường trong sản phẩm, từ đó lựa chọn các sản phẩm có hàm lượng thấp hơn hoặc phiên bản “giảm muối”, “ít đường”, hoặc “không đường”.
Thay vì để ông bà và cha mẹ tiêu thụ bánh kẹo, nước ngọt có gas theo sở thích, gia đình nên khuyến khích người cao tuổi dùng thảo mộc hoặc trái cây tươi ít ngọt như cỏ ngọt, chà là, mía đường thô, bưởi, táo, ổi, thanh long để vừa thỏa mãn cảm giác thèm ngọt vừa bổ sung chất xơ, vitamin có lợi cho sức khỏe.
Khi nghi ngờ việc ăn mặn hoặc ăn ngọt bất thường liên quan đến tác dụng phụ của thuốc, gia đình nên đưa người cao tuổi đi khám để bác sĩ xem xét điều chỉnh đơn thuốc phù hợp hơn. Đồng thời, kiểm tra sức khỏe răng miệng, tuyến nước bọt cũng giúp phát hiện sớm các vấn đề ảnh hưởng đến vị giác của người cao tuổi.
Bên cạnh đó, gia đình nên áp dụng việc chia nhỏ bữa ăn cho người cao tuổi. Thực đơn đa dạng, nhiều màu sắc, mùi vị phong phú, kết hợp giữa các vị mặn ngọt chua cay vừa phải sẽ giúp kích thích vị giác một cách tự nhiên, giảm nhu cầu phải nêm quá đậm để người cao tuổi cảm thấy ăn uống ngon miệng hơn.
Ngoài ra, yếu tố sức khỏe tinh thần cũng vô cùng quan trọng, ảnh hưởng đến việc ăn ngon miệng hay chán ăn ở người cao tuổi. Nếu gặp căng thẳng, cô đơn dài ngày, người già rất dễ cô lập chính mình và góp phần vào thói quen ăn uống thiếu kiểm soát như ăn ngọt hoặc mặn quá mức. Lúc này, gia đình và con cháu nên thường xuyên quan sát theo dõi và dành thời gian trò chuyện, hoặc kết nối ông bà tham gia các hoạt động cộng đồng, gặp gỡ bạn bè, người thân để giảm cảm giác cô đơn.
Nếu gặp căng thẳng, cô đơn, hay lo lắng dài ngày, người già rất dễ cô lập chính mình và góp phần vào thói quen ăn uống thiếu kiểm soát.
Người già thường hay bỏ quên việc uống nước khi họ ít vận động hơn. Nếu không được con cháu nhắc nhở về việc uống nước, rất nhiều người cao tuổi chỉ uống nước khi cảm thấy khát. Tuy nhiên, khi họ cảm thấy khát, lúc đó cơ thể đã phát dấu hiệu cảnh báo “đỏ”. Dù chưa thực sự cảm thấy khát, người cao tuổi nên duy trì đủ nước giúp khoang miệng không bị khô, hỗ trợ tuyến nước bọt hoạt động tốt hơn, từ đó cải thiện khả năng cảm nhận hương vị món ăn một cách tự nhiên, giảm nhu cầu nêm nếm gia vị mặn hoặc ngọt quá đà.
Việc người già có xu hướng ăn ngọt hoặc mặn hơn là kết quả của nhiều yếu tố sinh lý và tâm lý cộng hưởng: từ suy giảm vị giác, khứu giác, tác dụng phụ của thuốc, giảm tiết nước bọt cho đến yếu tố cảm xúc, thói quen lâu năm. Nếu không được kiểm soát, thói quen này có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng như tăng huyết áp, đột quỵ, tiểu đường, suy thận và các bệnh tim mạch nguy hiểm khác.
Xây dựng một chế độ dinh dưỡng cho người già khoa học, cân bằng, kết hợp với sự quan tâm, đồng hành của con cháu trong việc điều chỉnh khẩu vị từ từ, lựa chọn thực phẩm tươi sạch và duy trì đời sống tinh thần vui vẻ sẽ là chìa khóa giúp người cao tuổi có một sức khỏe ổn định, tận hưởng tuổi già một cách trọn vẹn và hạnh phúc hơn. Hi vọng bài viết tổng hợp thông tin này từ Cây Bao Bóng Cả hữu ích với các ông bà và các gia đình có người cao tuổi.
