Mỗi khi trời chuyển sang thu, nhiều ông bà cảm nhận rõ sự thay đổi trong cơ thể. Da khô hơn, cổ họng hay khát, và có cụ bắt đầu ho khan dù không cảm cúm. Đông y gọi đây là biểu hiện của khí “táo” trong mùa thu. Hiểu được quy luật bốn mùa Xuân sinh – Hạ trưởng – Thu liễm – Đông tàng, người cao tuổi và gia đình có thể điều chỉnh cách ăn uống và sinh hoạt cho phù hợp theo mùa. Bài viết này do Cây Cao Bóng Cả biên tập, hãy đọc tiếp và tham khảo những thông tin hữu ích khi gia đình điều chỉnh thực dưỡng cho người cao tuổi vào mùa Thu.
Hiểu được quy luật dưỡng sinh theo mùa, người cao tuổi có thể điều chỉnh cách ăn uống tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.
Thuận theo tiết trời, mùa Xuân tượng trưng cho sự khởi sinh, cơ thể cần được khơi dậy nguồn năng lượng mới. Mùa hạ là thời kỳ dương khí thịnh, cần điều hòa để tránh hao tổn tân dịch. Mùa thu là giai đoạn thu liễm, giúp cơ thể thích ứng khi dương khí suy và âm khí thịnh dần lên. Mùa đông là thời điểm tàng trữ, nuôi dưỡng nguồn năng lượng cho năm sau.
Mùa Thu là giai đoạn “dương tiêu âm trưởng”, khi thời tiết chuyển dần từ nóng sang lạnh. Đặc điểm nổi bật của mùa này là mưa ít, gió nhiều và độ ẩm trong không khí giảm, khiến khí hậu trở nên khô hanh.
Theo thuyết Ngũ hành, mùa Thu ứng với hành Kim theo học thuyết Ngũ hành, nên tạng Phế và Đại trường dễ bị ảnh hưởng. Thời tiết hanh khô khiến tân dịch hao tổn, từ đó sinh ra các chứng khô họng, khát nước, da khô, nứt nẻ, ho khan và táo bón. Người cao tuổi vốn âm dịch suy kém, phế khí không bền, nên càng dễ gặp phải những tình trạng trên hơn người trẻ tuổi. Vì vậy, người xưa đã đúc kết ra 4 nguyên tắc dưỡng sinh mùa Thu dành cho người cao tuổi.
Trước tiên, cơ thể cần bảo dưỡng phế khí, giữ ấm cơ thể, tránh tà khí xâm nhập. Tiếp đến là nhuận táo, dưỡng âm, phòng khô hao tân dịch. Thứ ba là điều hòa tinh thần, giữ tâm an, tránh ưu tư buồn phiền quá mức. Cuối cùng là ăn uống thanh đạm, điều độ, bổ dưỡng nhưng không quá béo ngọt để tránh hại Tỳ Vị.
Vào mùa Thu, những loại cây cho trái mọng như lê, và nho chính là nhóm thực phẩm nên ưu tiên giúp nhuận phế, sinh tân, phù hợp để cho vào chế độ dinh dưỡng của người cao tuổi. Bên cạnh có, các loại cây quả cho hạt vào cuối thu như hạnh nhân, hạt sen cũng rất tốt cho người già. Theo Đông y, món cháo củ mài nấu với hạnh nhân giúp sinh tân dịch, bổ cả thận và phổi khi thời tiết khô hanh. Trong khi đó, canh hạt sen giúp dưỡng sức, an tâm.
Theo Đông y, những thực phẩm dưỡng phế vào mùa Thu thường có màu trắng, vì theo Ngũ hành, màu trắng thuộc hành Kim, đi vào kinh Phế. Những thực phẩm được khuyến khích sử dụng vào mùa Thu cho người cao tuổi như nấm tuyết, canh củ cải trắng hầm thịt bò và lê ngâm đường phèn. Nhóm nhóm này có tác dụng bổ âm và giữ ẩm.
Theo Đông y, những thực phẩm dưỡng phế vào mùa Thu thường có màu trắng như đậu trắng, nấm tuyết, củ cải, củ sen, hạt sen.
Mặc dù ít vận động hơn, nhưng người cao tuổi vẫn được khuyên uống nhiều nước mỗi ngày. Vào mùa Thu, hãy ưu tiên uống nước ấm. Bên cạnh đó, người cao tuổi có thể bổ sung nước từ nước cháo, canh hầm hoặc trà thảo dược như trà hoa cúc, trà sen hoặc trà gừng loãng pha thêm chút mật ong. Các ông các bà có thể chia ra thành các bữa ăn nhỏ, đồ loãng dễ tiêu. Các món nhiều nước như súp, cháo, canh rau củ giúp dưỡng phế, giảm ho, giữ độ ẩm cho niêm mạc hô hấp và da từ bên trong.
Mùa nào thức nấy, ăn uống thuận tự nhiên chính là bồi bổ sức khỏe theo năng lượng của Đất Trời. Mùa hanh khô đến, đó là lúc lá sen tàn, dưỡng chất dồn hết vào hạt sen tròn và củ sen căng mọng. Củ cải ngoài ruộng cũng đã chắt chiu đủ dinh dưỡng trong lòng đất và để lộ phần thân củ trắng muốt qua kẽ đất. Những loại rau củ này là đại diện tiêu biểu nhất cho nguồn thực phẩm bồi bổ sức khỏe vào mùa Thu. Cơ thể con người dễ bị tổn thương nhất ở đường hô hấp vào mùa Thu, những loại thực phẩm được thu hoạch vào mùa Thu sẽ tiếp năng lượng bổ sung cho con người. Đây cũng là triết lý trân trọng thiên nhiên, thuận theo tự nhiên để sống khỏe của người xưa. Thực dưỡng cho người cao tuổi vào mùa Thu cũng đi theo triết lý nhân sinh này.
Khi thực hành thực dưỡng cho người cao tuổi vào mùa Thu, các ông bà và gia đình nên chú ý một số việc như:
Bên cạnh yếu tố dinh dưỡng, Đông y coi trọng cả nếp sinh hoạt để bảo vệ sức khỏe vào mùa Thu. Thời tiết mùa Thu với buổi sáng sớm và buổi tối thường lạnh hơn, dễ khiến cơ thể bị nhiễm phong hàn, gây ho, cảm lạnh hoặc đau khớp. Người cao tuổi nên mặc ấm khi ra ngoài vào sáng sớm và tránh ngồi nơi có gió lùa.
Về tinh thần, không khí se lạnh mùa thu dễ gây cảm giác u sầu, buồn bã, theo quan niệm “thu khí táo, dễ thương phế khí”. Vì vậy, người cao tuổi nên duy trì các hoạt động tích cực như đọc sách, nghe nhạc, trò chuyện cùng con cháu. Giữ tinh thần lạc quan không chỉ giúp ổn định tâm lý mà còn có lợi cho hệ tiêu hoá và hệ miễn dịch.
Bên cạnh đó, người cao tuổi dù ngủ ít, cũng nên duy trì giờ giấc đi ngủ và thức dậy đều đặn, đúng giờ để nhanh chóng phục hồi năng lượng. Gia đình nên theo dõi để các cụ tắm sớm, đi ngủ sớm, tránh thức khuya, tắm quá lâu, tắm nước đủ ấm và mặc ấm sau khi tắm.
Về vận động, người cao tuổi nên vận động vừa phải để lưu thông khí huyết, xương khớp linh hoạt. Các bài tập dưỡng sinh vào buổi sáng, vận động nhẹ nhàng sau khi ăn là lựa chọn phù hợp nhất với các cụ
Mặc ấm, ăn nóng, giữ tinh thần lạc quan giúp tăng cường sức đề kháng bảo vệ sức khỏe người cao tuổi tốt hơn.
Dưới đây là gợi ý một thực đơn cho người cao tuổi vào ngày mùa Thu. Mỗi gia đình nên điều chỉnh theo khẩu vị, tình trạng sức khỏe và bệnh nền của người cao tuổi, tốt nhất nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu có bệnh mạn tính.
Áp dụng thực dưỡng cho người cao tuổi là biện pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thay thế điều trị y tế. Nếu người cao tuổi ho kéo dài, khó thở, đau ngực hoặc có các triệu chứng bất thường khác, gia đình nên đưa đi khám sớm, thay vì chỉ trông chờ vào chế độ ăn. Đặc biệt, với những cụ có bệnh nền như huyết áp cao, tiểu đường, tim mạch hay suy gan, suy thận, việc thay đổi chế độ ăn nên có ý kiến của bác sĩ điều trị.
Quy luật dưỡng sinh theo mùa nhắc chúng ta rằng mỗi mùa có một cách sống thuận theo tự nhiên. Với mùa Thu, trọng tâm là giữ ẩm, dưỡng phế và giữ tinh thần thư thái. Người cao tuổi, với thể trạng nhạy cảm hơn trước sự thay đổi thời tiết, sẽ cải thiện sức khoẻ tốt hơn nhiều nếu gia đình chú ý điều chỉnh bữa ăn và nếp sinh hoạt phù hợp theo mùa.
Những món cháo, canh quen thuộc như cháo hạt sen, canh củ cải hay lê chưng đường phèn không chỉ dễ nấu mà còn gần gũi với khẩu vị người Việt. Quan trọng hơn cả, đó là dịp để con cháu cùng vào bếp, cùng chăm chút bữa ăn cho ông bà, biến việc dưỡng sinh thành một cách thể hiện sự quan tâm trong gia đình.
Lưu ý từ Cây Cao Bóng Cả: Bài viết mang tính tham khảo về quan niệm dưỡng sinh, không thay thế tư vấn dinh dưỡng hay điều trị của bác sĩ. Người có bệnh nền mạn tính nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn uống.
